Wyliny-Ruś

Majątek i przemysł na wsi

Plan rozwoju Wylin-Rusi przywołuje wzmiankę z 1581 r.; nie jest to data powstania osady. Dobrze udokumentowany jest dziewiętnastowieczny związek majątku z dobrami rudzkimi. Józef Maroszek przytacza testament Józefa Kajetana Ossolińskiego z 1830 r., przeznaczający Wiktorowi Ossolińskiemu między innymi folwark Wyliny. W 1886 r. właścicielką Wylin-Rusi, Chorąży i Podmienia była Joanna Janina Potocka. Autor opisuje też późniejszą sprzedaż dóbr przez Zamoyskich rodzinie Skarżyńskich po I wojnie światowej. Nie należy upraszczać tej historii do niezmiennego majątku jednego rodu.

W okresie międzywojennym gospodarstwo Tadeusza Skarżyńskiego obejmowało także tartak i krochmalnię. Maroszek podaje około czterdziestu robotników zatrudnionych w tych zakładach oraz trudności finansowe zadłużonej posiadłości. Obok rolnictwa istotna była więc praca przy drewnie i przetwarzaniu ziemniaków. Był to konkretny lokalny ośrodek zatrudnienia, nie wyłącznie rezydencja właścicieli otoczona polami.

Spis 30 września 1921 r. pokazuje dwa sąsiadujące środowiska. Wyliny-Ruś jako wieś, w gminie Piekuty, miały 41 budynków mieszkalnych i 224 mieszkańców: 108 mężczyzn oraz 116 kobiet. Oddzielny folwark liczył cztery budynki i 87 osób, w tym 47 mężczyzn i 40 kobiet. We wsi zapisano 215 katolików, trzech prawosławnych i sześć osób wyznania mojżeszowego; w folwarku odpowiednio 68, dziewięć i dziesięć. Historyczne nazwy i granice spisowe nie upoważniają do prostego porównywania sumy obu osad z dzisiejszym rejestrem.

Wojna i powojenne przekształcenia

Plan miejscowości opisuje pacyfikację i spalenie wsi przez wojsko niemieckie 12 września 1939 r. Po wojnie dawny majątek podlegał podziałom, a część nowej zabudowy powstała w związku z organizowaniem spółdzielni produkcyjnej. Stąd utrwalone lokalnie określenie Budowa. Jest to ślad powojennych przemian własności i mieszkalnictwa, odmienny od starszej zabudowy wiejskiej.

Osobny rozdział stanowią lasy wylinowskie. Opracowanie IPN opisuje obławę z grudnia 1950 r., w której przeciw podziemiu skierowano 975 żołnierzy różnych jednostek KBW. Operacja nie doprowadziła do schwytania poszukiwanych partyzantów. 30 maja 1951 r., podczas pościgu rozpoczętego w Żochach Nowych, sierżant Stanisław Gontarczuk „Rekin” dotarł w rejon folwarku Wyliny-Ruś; osaczony w ogrodach majątku został śmiertelnie ranny. To wydarzenia powiązane z konkretnym terenem, ale nie wyznaczają oznaczonej trasy spacerowej.