Wojny-Pogorzel

Wieś i odrębny folwark

Słownik geograficzny wymieniał Pogorzel wśród części okolicy Wojny znanych z akt sądowych ziemi bielskiej z 1455 r. Jest to wskazanie historycznego zapisu, nie data założenia dzisiejszej wsi. Dla 1827 r. podał tu 29 domów i 183 mieszkańców. W opisie odnoszącym się do 1867 r. wyraźnie oddzielił gospodarstwo folwarczne od osad wiejskich. Folwark miał 196 mórg: 142 gruntów ornych i ogrodów, po dziesięć łąk, pastwisk i zarośli, cztery lasu oraz dwadzieścia nieużytków. Wieś obejmowała piętnaście osad dysponujących łącznie pięćdziesięcioma morgami. Taka struktura nie pozwala przedstawiać Pogorzeli wyłącznie jako jednolitego majątku dworskiego.

Anna Laszuk, badająca siedemnastowieczne osadnictwo Podlasia, zwraca uwagę na zmienne, wieloczłonowe nazwy Wojen-Pogorzeli i sąsiednich Szubów. Zastrzega, że źródłowe zestawienia nazw nie dają prostego obrazu liczby odrębnych osad. Dlatego wcześniejszych zapisów całej okolicy nie należy automatycznie przypisywać dzisiejszym granicom Pogorzeli ani przenosić stąd dziejów innych Wojen.

Rozróżnienie wsi i folwarku zachował pierwszy spis powszechny. 30 września 1921 r. wieś Wojny-Pogorzel miała trzydzieści budynków mieszkalnych i dwa inne zamieszkane oraz dwustu mieszkańców: po stu mężczyzn i kobiet. Zapisano 190 katolików i dziesięciu prawosławnych. Folwark stanowił oddzielną pozycję: trzy budynki, 61 osób, w tym 24 mężczyzn i 37 kobiet; 48 mieszkańców wyznania katolickiego i trzynastu prawosławnego. Dane pokazują dwa sąsiadujące środowiska, których nie wolno utożsamiać bez sprawdzenia zakresu jednostki.

Przemiany pól i gospodarowania

W Archiwum Państwowym w Białymstoku, Oddziale w Łomży, zachowały się opisy dokumentacji gruntów Pogorzeli. Jednostka 5/284/0/-/254 obejmuje akta postępowania scaleniowego wsi i części majątku z lat 1937-1939; jako mierniczą wymieniono Jadwigę Jakubowską. Osobne akta z 1950 r. dotyczą parcelacji majątku państwowego, a także rejestru pomiarowo-klasyfikacyjnego. Sam katalog nie rozstrzyga wyników wszystkich postępowań, lecz dokumentuje, że przedwojenna komasacja i powojenny podział własności były odrębnymi procesami.

Kolejny konkretny ślad przynosi ogłoszenie urzędowe z 7 lipca 1961 r. o zatwierdzeniu statutu Spółki Wodnej Mianka z siedzibą we wsi Wojny-Pogorzel. Jej celem było drenowanie gruntów ornych. W ten sposób dzieje miejscowego rolnictwa obejmują nie tylko zmiany właścicieli i granic pól, lecz również wspólne organizowanie ich odwodnienia. Ogłoszenie potwierdza statut i cel spółki, nie datę ukończenia całej sieci drenarskiej.