Pułazie-Świerże

Dawne zapisy i mieszkańcy

Henryka Sędziak w opracowaniu nazw wsi powiatu wysokomazowieckiego przywołuje zapis Połazie Świrze z 1580 r. To świadectwo funkcjonowania nazwy, nie data założenia miejscowości. Autorka zaznacza niejasną genezę członu Pułazie; nie ma więc podstaw do dopisywania pewnej, efektownej etymologii. Słownik geograficzny z 1888 r. umieszczał Pułazie-Świerże w gminie Szepietowo i parafii Dąbrówka Kościelna. Opisywał mieszkańców jako drobną szlachtę i wiązał wieś z Pułaskimi. Dla 1827 r. podał 36 domów oraz 198 osób. Informacja o rodowym gnieździe nie dowodzi jednak pochodzenia każdej współczesnej rodziny noszącej to nazwisko ani urodzenia we wsi wszystkich znanych Pułaskich.

Spis z 30 września 1921 r. przynosi bardziej szczegółowy obraz. W Pułaziu-Świerżach naliczono 45 budynków mieszkalnych oraz dwa inne zamieszkane. Mieszkało tu 297 osób: 137 mężczyzn i 160 kobiet. Rzymskimi katolikami były 282 osoby, sześć należało do prawosławia, dziewięć do wyznania mojżeszowego. Dawne określenie wsi jako drobnoszlacheckiej nie oznaczało zatem jednolitej społeczności pod względem wyznania. Jest to punktowy obraz ludności obecnej w dniu spisu, a nie wykaz wszystkich osób pochodzących ze wsi. Nie należy też zakładać, że zasięg tej jednostki był identyczny z późniejszą miejscowością statystyczną GUS.

Młyn i przetwarzanie zboża

Istotny wątek powojenny dokumentują Grażyna Balińska i Jerzy A. Baliński w monografii Młyny ziemi łomżyńskiej. Opisany przez nich młyn w Pułaziu-Świerżach zbudował Henryk Płoński w 1945 r. Niewielki murowany budynek miał napęd gazowy: generator zasilano koksem. Autorzy wymienili dwa pojedyncze walce i złożenie kamieni młyńskich. 6 lipca 1956 r. zakład objęto przymusowym zarządem państwowym, jednak jeszcze w tym samym roku zwrócono go właścicielowi. Budynek pracował do 1995 r., po czym został rozebrany i zastąpiony nowym. Historia przedsiębiorczości jest tu więc lepiej udokumentowana niż ciągłość starej substancji budowlanej.