Jeńki

Wieś i folwark

Jeńki należały do dóbr związanych z Kowalewszczyzną i Waniewem. W urzędowym opracowaniu dziejów tych posiadłości występują wśród miejscowości zapisanych w 1601 roku spadkobiercom Pawła Szczawińskiego. Nie jest to data powstania wsi. Jeńki miały przede wszystkim charakter włościański, odmienny od wielu okolicznych zaścianków drobnej szlachty.

XIX-wieczny opis Zygmunta Glogera pozwala zobaczyć dwie sąsiadujące struktury gospodarcze: wieś oraz osobny folwark Jeńki. We wsi naliczono 46 osad gospodarujących na 770 morgach. Folwark zajmował 430 mórg, z czego 154 przypadały na grunty orne i ogrody, a 159 na łąki. Znaczną część stanowił też las, obejmujący 96 mórg. Odnotowano trzy budynki murowane i trzynaście drewnianych, siedmiopolowy płodozmian, wiatrak, cegielnię oraz pokłady torfu. Ten zestaw pokazuje, że obok uprawy roli istniało tu zaplecze przetwórcze i surowcowe. Jest to obraz gospodarstwa w czasie sporządzania opisu, nie wykaz obiektów zachowanych do współczesności.

Urząd, mieszkańcy i nauka

Od lat 90. XIX wieku Jeńki były siedzibą urzędu gminy Kowalewszczyzna. Nazwa jednostki administracyjnej nie wskazywała więc miejsca urzędowania. W 1938 roku właśnie w Jeńkach ulokowano Gminną Kasę Pożyczkowo-Oszczędnościową. Później wieś ponownie pełniła funkcję ośrodka administracyjnego: 31 grudnia 1959 roku utworzono gromadę Jeńki z obszaru gromad Kowalewszczyzna i Łupianka Stara. Akta tutejszej rady przechowuje Archiwum Państwowe w Białymstoku.

Spis z 30 września 1921 roku wykazał w samej wsi 70 budynków mieszkalnych i 494 mieszkańców. Wśród nich zapisano 484 osoby wyznania rzymskokatolickiego, jedną prawosławną i dziewięć mojżeszowego. Osobną pozycję stanowił folwark Jeńki-Adamowo, z dwoma budynkami mieszkalnymi i 33 osobami. Liczb tych nie należy łączyć bez zaznaczenia różnicy między wsią a folwarkiem.

Z Jeńk pochodził Michał Nawrocki, który uczył po polsku dzieci z Mojsik i Chomic. W styczniu 1883 roku władze rosyjskie ujawniły prowadzoną przez niego szkołę w Mojsikach, nie w samych Jeńkach.

Kronika szkoły w Łupiance Starej zachowała wspomnienia o powojennej nauce w Jeńkach. Dzieci zbierały się w domach Eugeniusza Popławskiego i Jana Mojsy. Uczyli je między innymi Bronisława Grodzka i Stanisław Nawrocki. Starsze klasy miały zajęcia przed południem, młodsze później; brakowało wyposażenia, a jeden zeszyt służył do wszystkich przedmiotów. To świadectwo odbudowy codziennego życia po wojnie, zachowane w pamięci mieszkańców.