Gołasze-Puszcza

Wieś w okolicy Gołasze

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wymieniał Puszczę jako odrębną wieś w szlacheckiej okolicy Gołasze, obok Dębu, Górek i Mościckich. W 1827 roku miała 51 domów i 272 mieszkańców, najwięcej spośród tych czterech osad w przytoczonym zestawieniu. Opis z 1881 roku wiązał ją z gminą Wysokie Mazowieckie i parafią Kulesze. Daty 1471 i 1493 podane w zbiorczym haśle odnoszą się do okolicy Gołasze, dlatego nie wyznaczają pewnej metryki samej Puszczy. Podobnie nie ma podstaw do przypisywania jej wszystkich osób i wydarzeń związanych z innymi Gołaszami.

Spis z 1921 roku odnotował tutaj 55 budynków mieszkalnych i 298 osób, wszystkich wyznania rzymskokatolickiego. Rozmiary osady pozostawały zatem zbliżone do uchwyconych w dziewiętnastowiecznej statystyce. O przemianach jej gruntów świadczy osobna dokumentacja geodezyjna: archiwum w Łomży przechowuje datowany na 1922 rok pierworys gruntów scalonych Gołasz-Puszczy, opracowany przez Czesława Grodzkiego. Dokument liczy sześć arkuszy; sam opis katalogowy nie odtwarza jednak przebiegu wszystkich zmian własnościowych.

Szkoła jako dzieło mieszkańców

11 listopada 1934 roku odbyło się poświęcenie nowo wybudowanej szkoły. Relacja w Przeglądzie Łomżyńskim z 2 grudnia tego roku opisuje przy budynku rodziców, uczniów, orkiestrę i miejscową straż pożarną. Wśród osób szczególnie zaangażowanych w budowę wymieniono kierownika Wnorowskiego i działaczkę społeczną Janinę Bańkowską. Poświęcenia dokonał ksiądz prałat Złotkowski z Kulesz Kościelnych. Wystąpiły dzieci oraz Koło Młodzieży Wiejskiej. Uroczystość połączona ze Świętem Niepodległości pokazuje, jak szkoła skupiała edukację, działalność społeczną i państwową symbolikę.

W gminnej dokumentacji zabytków znajduje się mogiła nieznanego żołnierza poległego we wrześniu 1939 roku. To odrębny ślad wojenny, którego nie należy łączyć z nekropoliami żołnierzy pierwszej wojny światowej w innych miejscowościach.