Gołasze Mościckie

Mościska i miejscowi dziedzice

Gołasze Mościckie występowały dawniej jako Gołasze-Mościska. Badania Emila Kalinowskiego wskazują zapis z 1493 roku jako najstarszą znaną wzmiankę o Mościskach. Nie jest to data założenia wsi. Dziedziczyli tu Mościccy, odgałęzienie Gołaszewskich herbu Kościesza. Z tej rodziny wywodził się wojski bielski Walenty Mościcki. W dokumentach z 1581 i 1611 roku jego miejscowy majątek obejmował jedną włókę osiadłą i czterech zagrodników. Dane dotyczą jego udziału, nie całej wsi.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego ujmował Gołasze jako okolicę szlachecką, ale rozdzielał Dąb, Górki, Mościckie i Puszczę. Dla członu Mościckie przytoczył stan z 1827 roku: siedemnaście domów i 93 mieszkańców. Słownik podawał przynależność do gminy Wysokie Mazowieckie i parafii Kulesze. Przy czytaniu dawnych dokumentów drugi człon nazwy jest zatem niezbędny: blisko położone osady miały własnych mieszkańców i odrębne gospodarstwa, a liczby odnoszące się do jednej nie opisują wszystkich Gołasz.

Mieszkańcy i ziemia w XX wieku

Podczas spisu z 30 września 1921 roku zapisano tu 171 mieszkańców, w tym 85 mężczyzn i 86 kobiet. Wykazano 29 budynków przeznaczonych na mieszkanie; w kolumnie innych budynków zamieszkałych nie odnotowano obiektów. Wszyscy ujęci w tabeli mieszkańcy zostali zapisani jako rzymscy katolicy i osoby narodowości polskiej. Wyznanie i narodowość stanowią osobne rubryki źródła. W skorowidzu Gołasze-Mościckie otrzymały własny wiersz w gminie Wysokie Mazowieckie, obok Dębu, Górek i Puszczy. Nie jest to wspólna liczba dla dawnej okolicy szlacheckiej.

Kolejny ślad pozostawiły przemiany gospodarowania ziemią. Archiwum Państwowe w Białymstoku, Oddział w Łomży, przechowuje akta postępowania technicznego dotyczącego scalenia gruntów tej wsi z lat 1923-1926. Katalog pozwala wskazać konkretną dokumentację i jej zakres czasowy, lecz bez odczytania teczki nie rozstrzyga daty zakończenia prac ani przebiegu nowych granic gospodarstw.

Tragiczną kartę stanowi wrzesień 1939 roku. Waldemar Monkiewicz, korzystający z materiałów komisji badającej zbrodnie niemieckie, opisał rozstrzelanie we wsi grupy mężczyzn oraz śmierć rolnika spalonego żywcem. Publikacja nie podaje przy tym opisie pełnej liczby ofiar ani dziennej daty wydarzenia. Nie należy uzupełniać tych luk liczbami z opisów innych pacyfikowanych miejscowości.

Nowsze dzieje dokumentuje działalność miejscowej ochotniczej straży pożarnej. We wrześniu 2024 roku naprawiono należący do OSP Gołasze Mościckie samochód Jelcz 004. Urząd gminy wymienił między innymi prace przy hamulcach, układzie pneumatycznym i instalacji elektrycznej; pojazd wrócił do jednostki 30 września. Jest to potwierdzenie konkretnego epizodu działalności strażaków, nie informacja o dacie powstania jednostki.