Gołasze-Dąb

Wieś, właściciele i szkoła

Maciej z Gołasz-Dębu uczestniczył w 1493 r. w fundacji kościoła w Kuleszach-Rokitnicy. To konkretne poświadczenie miejscowości, nie data jej założenia. Popis z 1528 r. odnotował dziesięciu ziemian zobowiązanych do służby wojskowej i wdowę. Rejestr podatkowy z 1580 r. pokazuje obok szlachty także pół włóki ziemi chłopskiej. Nie była to więc przez całą historię społeczność jednolita pod względem własności i położenia mieszkańców.

Gołasze-Dąb pojawiają się również w opisie granicy z 1546 r. Słownik historyczno-geograficzny Instytutu Historii PAN przywołuje protokoły komisarzy polskich i litewskich: według stanowiska strony koronnej wieś, podobnie jak Czarnowo-Biki oraz okolice Kulesz i Wnor, pozostawała po stronie ziemi bielskiej. Jest to świadectwo konkretnego sporu o przebieg granicy, a nie potwierdzenie lokacji przez wymienionego władcę.

W 1827 r. Gołasze-Dąb miały 25 domów i 185 mieszkańców. Słownik geograficzny rozdziela je od Gołasz-Górek, Mościckich i Puszczy, dlatego wspólnej nazwy Gołasze nie należy traktować jako jednej wsi. Opracowanie gminne wiąże z Dębem urodzonego w 1745 r. Antoniego Gołaszewskiego, późniejszego biskupa przemyskiego. W 1828 r. miejscowy nauczyciel Józef Kaczyński prowadził szkołę parafialną dla dziesięciu chłopców i jednej dziewczynki.

Spis z 30 września 1921 r. ujmuje wieś w gminie Wysokie Mazowieckie: 30 budynków przeznaczonych na mieszkanie, 192 osoby, w tym 91 mężczyzn i 101 kobiet. Wszyscy zadeklarowali narodowość polską i wyznanie rzymskokatolickie. Był to odrębny wiersz spisowy, nie łączna liczba mieszkańców wszystkich Gołasz.

Konspiracja i zbrodnia wojenna

Publikacja IPN o Władysławie Liniarskim, komendancie Białostockiego Okręgu AK, wymienia Gołasze-Dąb i rodzinę Zielińskich wśród jego konspiracyjnych kwater. Potwierdza to udział miejscowości w sieci schronienia dowództwa; nie wskazuje jednak dokładnego adresu ani dat każdego pobytu.

Jerzy Smurzyński, zestawiając akty zgonów i korespondencję parafialną, datuje miejscową zbrodnię na 3 sierpnia 1944 r. Po zabiciu żołnierza niemieckiego patrolu oddział Wehrmachtu spalił gospodarstwo Grodzkich. Autor potwierdza osiem ofiar, wśród nich dzieci, oraz pochówek w Kuleszach Kościelnych. Przytacza też ankietę z 1945 r. mówiącą o dziewięciu zabitych i późniejsze zestawienie z dziesięcioma nazwiskami. Rozbieżności te nie pozwalają bez zastrzeżenia powtarzać popularnej wersji o dziesięciu ofiarach z 6 sierpnia i spaleniu całej wsi.