Czyżew-Sutki

Wieś i folwark to dwa zapisy

Czyżew-Sutki należał do zespołu sąsiadujących osad noszących wspólny człon nazwy Czyżewo. Słownik geograficzny z 1880 roku wymienia Sutki osobno od osady handlowej, Czyżewa Kościelnego, Rusi, Chrapek i Siedlisk. Przy opisie miejscowego folwarku z wsią tej samej nazwy podaje 554 morgi i właściciela o nazwisku Sutkowski. Dla samej wsi wykazuje 19 osad gospodarzy i 62 morgi gruntu. Nie są to dane o 19 domach ani o liczbie ludności: słownik rozróżnia jednostki gospodarcze i obszar ziemi.

Podział na wieś i folwark utrzymywał się w statystyce międzywojennej. W spisie z 30 września 1921 roku, w gminie Dmochy-Glinki powiatu ostrowskiego, wieś Czyżewo-Sutki miała 15 budynków mieszkalnych i 84 mieszkańców, a osobno zapisany folwark 3 budynki i 46 osób. We wsi mieszkało 36 mężczyzn i 48 kobiet, w folwarku po 23 osoby każdej płci. Wszystkich mieszkańców obu jednostek zapisano jako rzymskich katolików deklarujących narodowość polską. Te dwa historyczne rekordy należy zachować oddzielnie, zamiast bez wyjaśnienia przypisywać dzisiejszej wsi ich sumę.

Gospodarstwo Andrzejczyków

Podczas niemieckiej okupacji Franciszek i Stanisława Andrzejczykowie wraz z dziećmi udzielili schronienia osiemnaściorgu Żydom. Opracowanie Instytutu Pileckiego wskazuje, że pierwszy uciekinier pojawił się latem 1942 roku, a kolejni jesienią. Rodzina wcześniej dostarczała żywność do czyżewskiego getta. Trzech mężczyzn ukryto w kryjówce na podwórzu, pozostałych pod podłogą domu. Pomoc wymagała codziennego przygotowywania jedzenia i utrzymywania schronów w tajemnicy przez następne miesiące.

20 marca 1943 roku gospodarstwo przeszukali niemieccy żandarmi z posterunku w Czyżewie. Zamordowali Franciszka i trzech ukrywanych mężczyzn. Publikacja IPN podaje, że pozostałych Żydów rozstrzelano w Szulborzu, z wyjątkiem trzech mężczyzn pozostawionych wówczas przy życiu; nie uprawnia to do wniosku, że przeżyli całą wojnę. IPN opisuje również późniejszą rewizję w poszukiwaniu kosztowności i pobicie Edwarda Edmunda Andrzejczyka, wskutek którego utracił wzrok w prawym oku. Historia gospodarstwa jest więc zarazem opowieścią o pomocy, losie prześladowanych i represjach wobec rodziny.